راهبردی نو در تدریس علوم پایه سوم دبستان

 راهبردی نو در تدریس علوم پایه سوم دبستان

مقدّمه:

حدود  14  سال  از  تحوّل  و  تغيير اهداف ، روش  تدريس  و  ارزشيابي "علوم  تجربي " در آموزش عمومي مي گذرد كه علاقه،انگيزه و ابتكارات معلّمان هر  سال  اين تحولات را تسريع نموده است.علومي  كه  در گذشته تدريس  مي شد  با امروز، تفاوت زيادي ديده مي شود.زيرا  در  آن  زمان بار محفوظات و انباشتن اطّلاعات در حافظه ي كوتاه مدّت ،كاملاً به چشم مي خورد  و  از  طريق" رويكرد انتقالي" خيلي  از  مفاهيم علمي   تدريس    مي شد  و  با  شيوه ي  مداد- كاغذي  ارزيابي  به  عمل مي آمد.  ملاك يادگيري فقط در دايّره ي جواب دادن به سؤالاتي  بود كه  از سوي معلّم  به شكل كتبي و شفاهي مطرح  مي گرديد.آنهم جوابي كه قبلاً معلّم خود نسخه پيچيده  بود و غير از  آن  به  جواب هاي كتب  غير درسي،اولياء  و اطرافيان و ساير منابع ديگر اعتنايي  نمي شد.خلاصه دانستني  علوم پايه  و ضروري براي زندگي، محدود بود به آن چه معلّم در كلاس  مي گفت و انتقال  مي داد. كه   اين   ديدگاه  از   روانشناسان  مكتب " رفتارگرايان" اقتباس شده  بود و در نظر آنان  علوم  كاملاً  ثابت  و  بدون  تغيير  بود.

امروزه  با پيشرفت علوم وگستره ي فناوري در زندگي بشري  رويه ي  قبلي به كلي متحوّل گرديد در كنار كسب دانستني هاي ضروري  براي  زندگي ،كسب مهارت ها (راه هاي يادگيري) و نگرش ها (باورها) به  علوم ،  جزء  اهداف  تدريس  قرار گرفت.دانش آموز  در  حين  به  كاربردن  راه هاي يادگيري   به    كسب    دانستني  هاي   ضروري    و   باورها     مبادرت     مي ورزيد و  با  اين  شيوه  در كنار معلّم و  با راهنمايي  او فعالانه  راه هاي يادگيري  را  به مثابه ي يك   دانشمند  مي آزمايد.تا از اين طريق آن  چه براي   زندگي  حال  و آينده اش   ضرورت دارد به آن دست يابد و او را   بيش  از پيش به  يك  شهروند سالم تبديل  كند.كه  اين   بينش از ديدگاه "ساختن گرايان" مطرح گرديده است و علوم از نظرآن ها قطعيت ندارد و دائماً  در حال تغييراست.فراگيران از  راه   يادگير ي  مهارت ها ، مي توانند  تازه هاي علوم را كشف و يا توليد نمايند.

دانش آموزان  ما در كلاس، امروز بايد خود را در يك  تيم و يا گروه  به مشاهده ي   دقيق   بپردازد  و  يا  از  طريق  پرسش كردن  به   جمع آوري اطّلاعات  از   منابع  و اشخاص  مختلف در  خارج   از  كلاس  و  مدرسه اقدام نمايد .اطّلاعات  جمع آوري شده  را  در  گروه  به  بحث بگذارد  با  ارائه ي دليل  و قبول دلايل منطقي مخالف نظراتش،دانستني هاي  ضروري براي  مطالعه  و تحقيق  در مفاهيم  ديگر علوم  در آينده  مورد استفاده قرار دهد با اين شيوه بتواند قوانين و اصول علمي را بفهمد و به آن  دست يابد و بتواند نظريه هاي علمي را دست كاري نمايد تا از اين طريق  دانشي  جديد كشف  و يا  توليد كند. علاوه  بر مشاهده  و  جمع  آوري   اطّلاعات   از طريق پرسيدن   فراگير  مي تواند  با  ارائه ي فرضيه و آزمايش و طرّاحي آزمايش براي فرضيه ها و تفسير آن به نتيجه اي علمي نايل آيد.

علوم تجربي سوم دبستان:

حال  عدّه ي  قليلي  از   همكاران   در   خلعت  معلّمي  در  كلاس   درس  سعي  دارند  با همان   شيوه ي  گذشته   به  تدريس   كتاب  علوم تجربي   مبادرت  كنند كه  اين  رويه  كاملاً  فراگيران  را   از  اهدافي كه براي آنان لحاظ شده است دور   مي كند  و  در آخر  افرادي   منفعل بار  مي آيند كه انباشتي از اطّلاعات را باخود دارند امّا نمي توانند در مواقع ضروري  از آن استفاده نمايند و يا دست به تحليل آن بزنند و كارهاي خلّاقانه بنمايند.

شايسته  است  معلّم    دلسوز   با    ابتكارات   و  انگيزه ي   خود   محيط   و موقعيتي  براي  فراگيران  بوجودآوردكه  در آن بتوانندآزادانه  به  تحقيق و پرس وجو دست  بزنند و با مشاهده و ارائه ي فرضيه هاي مناسب  و طرّاحي آزمايش  و  تفسير آن  خلّاقانه  خود  را  آماده  كنند تا  مسايل  و  مشكلات زندگي خودرا از راه هاي علمي پي بگيرند و دست به مشكل گشايي بزنند.

سؤالاتي  كه  در  كتاب  علوم  تجربي سوم  دبستان  مطرح است،كه   قرار است   دانش آموزان  در يك بحث گروهي  با همديگ ردور هم بنشينند و روي آن فكركنند و يا  هر كس  در  منزل  از  اطرافيان خود  بپرسد و  يا  با مطالعه ي  كتب  علمي   و  يا  استفاده   از  رسانه هاي   گروهي (تلويزيون ، اينترنيت  و...) به  جمع آوري اطّلاعات  و  جواب آن   بپردازد و به گروه خود ارائه دهد و گروه  با بررسي آن  به  يك  جواب  علمي درست  دست  يابند.امّا  در مدارس  شهر و روستا ديده شده است كه    عدّه اي  ا زمعلّمان  خود شخصا ًاقدام  به  جواب دادن  مي كنند و فراگيران را از حقّ   واقعي  و  مسلم  خود  محروم   مي نمايند. وقتي به آنان    مي  گوييد  تا   كجا  را  تدريس كرده ايد؟هنوز يك  ماه   از  سال  تحصيلي  نگذشته است  جواب  مي دهند2 يا3 فصل را  تدريس كرده اند. نا گفته  پيداست   اين    عزيزان حتماً  با   همان " رويكرد انتقالي" اقدام  به   تدريس  كرده اند  كه   اصلاً با زندگي  آينده ي  فرزندان  برابري  نمي كند.

بياييم  دانش آموزان   را  در   جواب دادن   به   سؤالات  آزاد  بگذاريم  تا خودشان  راه هاي  يادگيري را  بيازمايند و در موردآن فعّالانه تلاش  كنند تا  به  جواب مي رسند و  ارزيابي  دانستني هاي صرف از راه  آزمون هاي كتبي(مداد- كاغذي) و  شفاهي  تلويحاً   ملاك   عمل  قرار   ندهند   بلكه راه هاي  يادگيري(مهارت ها) و نگرش ها(باورها و ارزش هاي علمي) و انتظاراتي  كه   ا ز تغيير  رفتارها   مورد   نظر است  بوسيله ي  چك ليست  و سياهه ي  رفتار و پوشه ي كار و يا در كل آزمون هاي عملكردي از هر فراگير بسنجند.

راه هاي يادگيري(مهارت ها)  در قالب  تعريف ها  ارزيابي  نشوند. مثلاً فرضيه سازي  چيست؟برقراري  ارتباط يعني  چه؟... زيرا  لازم است  اين مهارت ها به صورت اجراي آن  در عمل از خودنشان دهند  و دست يابي به دانستني هاي ضروري  و يك  باورعلمي  سنجيده  شوند.

حال نمونه ي سؤالاتي كه  از علوم تجربي سوم دبستان آمده ،بايسته است كه   خود فراگيران  با  مشاهده   يك  تصوير در يك  بحث  گروهي   به جواب  آن   برسند  خيلي  از  فراگيران  جواب اين  سؤالات  را  بارها  در محيط اطراف آزموده اند  و  يا  از يك  برنامه ي كارتوني و يا  يك   فيلم سينمايي،  ديگر  بماند  آن گف  زدن هاي  شب نشيني ،  مهماني   رفتن ، در مجلس افرا د با تجربه  و عالم نشستن و سيركردن  در شبكه هاي بسيار گسترده ي علمي  در اينترنيت و...  به آن رسيده اند.

 سؤالات فصل اوّل كتاب علوم تجربي سوم دبستان:

1-  در كدام  محل،جانوران كمتري پيدا مي شود؟چرا؟  جواب   گروه هاي  كلاسي:-  بيابان، چون  غذا كمتر  پيد ا مي شود و      گرم و خشك  است.

 - در  قطب، چون  هوا سرد و  يخ بندان  است  و غذا كمتر پيدا مي شود. آن چه در اين  فعّاليّت مهم است بحث گروه هاست.كه  هر كدام  دلايل خويش  را   ارائه  مي دهند.

 2- چرا بعضي از جانوران لانه  مي سازند؟ جواب گروه ها: -  از ترس جانوران  وحشي  ديگر- براي  محافظت از گرما و سرما  و بارندگي ...  –  براي  نگهداري  از تخم ها و يا  بچّه هايشان-

 3- بيشتر  جانوران   بزرگ ، لانه  ندارند.چرا؟جواب گروه ها:-   جثّه ( هيكل آن ها) بزرگ  است.- پوشش بدني گرم و محكم دارند. -  نترس وشجاع هستند.

4- زمستان  خوابي  چه  فرقي  با  خواب  معمولي  دارد؟ جواب گروه ها:   - زمستان خوابي طولاني تر  ولي  خواب معمولي كوتاه  تر است.

- زمستان خوابي  فقط  در فصل  سرما است ولي خواب  معمولي  در تمام وقت ها  و فصل  هاست.

5- آيا  جانوران،در طول زمستان خوابي ،به آب و غذا نياز دارند؟  جواب گروه ها: چون  در  خواب  و استراحت هستند  كمتر  نياز  دارند.

- از مقدار آب و غذاي  ذخيره ي  بدن خود،كم كم استفاده مي كنند.

6- آيا   بين   دليل   زمستاني  خوابي  خرس  و مهاجرت  پرستو   شباهتيوجود دارد؟جواب گروه ها: - بله ، هر دو در فصل سرما  دست  به   آنمي زنند و در سرما مقدا رغذا كم مي شود.

7- هركدام از جانوران0سگ، ماهي،كرم ودلفين...)هواي مورد نياز خود را چگونه به  دست  مي آورند؟

جواب گروه ها:- سگ ، هواي  اطراف با شش  نفس  مي كشد.- ماهي، از هواي  داخل  آب  و  با   آبشش   نفس  مي  كشد. كرم،  از  هواي   داخل خاك  و از راه  پوست نفس  مي كشد.دلفين، از هواي  بيرون  از آب و با شش نفس  مي  كشد.

8- در  بيابان  آب كم   است  و  در   همه  جاي  آن، آب  پيدا   نمي شود. پس  جانوران  بيابان  آبي  را  كه  به آن  نياز  دارند،  چگونه   به   دست      مي آورند ؟جواب گروه ها : -   بدنشان كمتر عرق  مي كند  و  كمتر   تشنه  مي شوند.- از آب  داخل  برگ  برخي گياهان  مثل كاكتوس  و آب  بدن  بعضي جانوران  ديگر...

-  مي توانند  مقدار  زيادي  آب   در  خود  ذخيره  كنند  مانند :  شتر...  –  فعّاليّت بيشتر جانوران  درشب هاي  خنك  روي     مي دهد.

هر  كدام  از  آن  دلايل  را  اگر گروه ها  به  آن  اشاره  كنند، مي توان  به عنوان يك  نظر علمي  قبول كرد.حال  هر  چه  آزادي  عمل  به  فراگيران داده  شود  آنان مي توانند  بيشتر دلايل  خويش  را  براي  جواب   سؤالات ارائه  بدهند. براي فصل هاي  ديگر كتاب  با همان  شيوه كه به طورمفصّل شرح آن  دربالا آمد،مي توان پيش رفت.

9- آب تنگ  ماهي  را چرا هر هفته چند بار عوض  مي كنند؟ جواب گروه ها:- چون  آب  بد  بو  و  كهنه   شده است.- آب   آن   پاك  نيست  و  اكسيژنش كم  شده است.-  ماهي  در آن   نمي تواند  به  خوبي نفس  بكشد.- مواد  لازم   براي   ماهي  در  آن  كم  شده است.چون  آب آن  بد  رنگ  شده است. 

منابع:

1- رشد آموزش  ابتدايي  -  ويژه نامه ي آموزش علوم  – سال چهارم پاييز 1379

2- راهنماي معلّم در ارزشيابي علوم تجربي  سوم دبستان-  طاهره رستگار

3- كتاب  معلّم (راهنماي  تدريس)علوم تجربي سوم دبستان-  سال 1375

4- كتاب  علوم تجربي سوم دبستان سال 1387

 هيواحيدري  سرگروه آموزشي پايه ي سوم دبستان شهرستان مريوان پاييز-   87