ملاك ها ي« ساده» يا« مشتق» بود ن يك واژه چيست ؟

ملاك ها ي« ساده» يا« مشتق» بود ن يك واژه چيست ؟ 

  براي تشخيص واژه ي ساده از مشتق دو ملاك وجود دارد :

   1-  تجزيه پذيري تك واژهاي آن ،يعني جدا كردن واژه به حداقل  دو جزءكه يك جزءآن معناي مستقل قاموسي  وجزء ديگر معناي غير مستقل دستوري دارد.

مثال: غم+گين←غمگين

     گل +ستان←گلستان

2-   فعّال بودن و كاربرد فراوان داشتن هر دو جزءدر زبان فارسي معيار امروز ،مثال:

واژه ي« گلشن»  مشتق نيست و امروز ساده به حساب مي آيد ،زيرا يك جزءآن (جزءدستوري=وند) ديگر امروزكاربرد ندارد و فعّال نيست ،يعني با پسوند «شن» واژه ي مشتق تازه اي ساخته نمي شود . شايد در آينده روزي فعال شود (ذخيره ي زباني )، اما جزءقاموسي آن   يعني «گل»  فعال است  و در واژه هاي: گلزار، گلدان ،گلديس و ... ديده مي شود

      . در واژه ي «خلبان » جزءدستوري (وند)فعال است و در واژه هاي خلبان ، نگهبان ، مهر بان ، و ... كاربرد دارد ،اما جزءقاموسي آن يعني « خله » فعال نيست و كاربرد ندارد ،پس اين  واژه هم ساده به شمار مي آيد (در گذشته «خله » به معناي كشتي و قايق بوده است ) .

        اين كه واژه در گذشته مشتق يا مركب بوده است ،ملاك نيست، وضعيت امروزي واژه و قابليت تجزيه پذيري و فعال بودن  وكاربرد داشتن اجزاي  آن در زبان امروز،معيار قاطع  ساده يا مشتق  يا مركب بودن واژه است .

    ،براي مثال واژه ي «بوستان» امروز ساده به شمار مي رود  زيرا درست است كه جزءدستوري واژه (وند) فعال است و در نمونه هايي چون : گلستان ،شهرستان ،هنرستان ،تركمنستان ،سرو ستان  و ...  كاربرد دارد ،ولي جزءقاموسي واژه يعني :«بو » براي مشتق سازي (نه مركب سازي )فعلا نيست  و واژه هايي چون : بوزار، بووش ،بو ديس، بو دان(جاي بو) ساخته نشده و رايج نيست.  

                     سر گروه ادبيات فارسي

                        گلبهاررحمتي